राष्ट्रिय हित को लागि गुमेको भुभाग फर्काउन पहिलो ब्रह्मास्त्र

Balen Shah ले संसद् मा सिमा विषयमा बोलेको धेरै अनुमान गर्न सकिन्छ, तर प्रमाणबिनाको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। आज Balendra Shah ले संसदमा “भारतले मात्र होइन, नेपालले पनि भारतको भूमि अतिक्रमण गरेको छ” भन्ने आशयको अभिव्यक्ति उनले यो विषय वार्ता र कूटनीतिक संवादबाट समाधान गर्नुपर्ने र ऐतिहासिक सन्धिका कारण United Kingdom को भूमिकाबारे हुन सक्छ ।
1. वार्ताको फ्रेम बदल्ने प्रयास
सामान्यतया नेपालले “भारतले हाम्रो भूमि मिच्यो” भन्ने एकतर्फी दाबी गर्छ। तर “दुवैतर्फ सीमा समस्या छन्” भनियो भने विषयलाई दोषारोपणभन्दा पनि संयुक्त प्राविधिक जाँच र वार्तातर्फ लैजाने प्रयासको रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।

2. भारतीय मिडिया र राजनीतिक ध्यान तान्ने रणनीति
भारतको हित वा भूमिसँग पनि जोडियो भने भारतीय सञ्चारमाध्यम र राजनीतिक वृत्तमा चर्चा बढ्न सक्छ। वास्तवमै भारतीय मिडियाले यो अभिव्यक्तिलाई प्रमुख समाचार बनाएको देखिन्छ।

3. ऐतिहासिक सन्धिको बहस पुनः खोल्ने प्रयास
उनले बेलायतको ऐतिहासिक भूमिकाको कुरा उठाएको समाचार आएको छ। त्यसले सीमा निर्धारणका आधार, नक्सा, र औपनिवेशिक कालका दस्तावेजबारे नयाँ बहस सिर्जना गर्न खोजेको हुन सक्छ।

4. राष्ट्रवादी तर यथार्थवादी” छवि बनाउन खोजिएको हुन सक्छ
केवल भावनात्मक राष्ट्रवादभन्दा बाहिर गएर “सीमाका तथ्य दुवैतर्फ हेर्नुपर्छ” भन्ने सन्देश दिन खोजिएको हुन सक्छ।


यदि कूटनीतिक दृष्टिले हेर्ने हो भने, Treaty of Sugauli र United Kingdom को कुरा उठाउनुको उद्देश्य सिधै “बेलायतलाई न्यायाधीश बनाउने” मात्र नहुन सक्छ। यसको पछाडि केही गहिरा कूटनीतिक संकेत हुन सक्छन्।
१. विवादलाई “द्विपक्षीय” बाट “ऐतिहासिक-आन्तर्राष्ट्रिय” बनाउने प्रयास
अहिलेसम्म भारतले प्रायः सीमा विवादलाई नेपाल–भारतबीचको द्विपक्षीय विषय मान्दै आएको छ।

तर यदि नेपालले भन्यो कि:
“यो सीमा त ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनीले बनाएको सन्धिबाट तय भएको हो”

यसले नेपाललाई भन्न सजिलो हुन्छ:
* यो हाम्रो मात्र दाबी होइन
* हामी सन्धिको मूल अर्थ खोजिरहेका छौं

२. पुराना ब्रिटिश नक्सा प्रमाणको रूपमा अगाडि ल्याउने
नेपालको मुख्य तर्कमध्ये एउटा के हो भने:

* सुगौली सन्धिले काली नदीलाई सीमा मानेको थियो।
* तर काली नदीको वास्तविक मुहान कहाँ हो भन्नेमा विवाद छ।
* केही पुराना ब्रिटिश नक्साहरूले लिम्पियाधुरालाई मुहान देखाउँछन् भन्ने नेपाली दाबी छ।
त्यसैले बेलायतको कुरा उठाउनुको अर्थ:
तपाईंहरूकै ऐतिहासिक अभिलेख हेर्नुस्
भन्न खोजिएको पनि हुन सक्छ।

३. भारतमाथि प्रत्यक्ष होइन, अप्रत्यक्ष दबाब
नेपालले भारतलाई सिधै आरोप लगाउँदा भारतले सजिलै अस्वीकार गर्न सक्छ।
तर यदि:

* ब्रिटिश अभिलेख,
* पुराना सर्वे नक्सा,
* औपनिवेशिक दस्तावेज,
अन्तर्राष्ट्रिय बहसमा आउँछन् भने भारतमाथि ऐतिहासिक प्रमाणबारे जवाफ दिनुपर्ने दबाब बढ्न सक्छ।
४. बेलायतलाई वार्ताकार होइन, अभिलेख स्रोतको रूपमा तान्ने

महत्त्वपूर्ण कुरा:

आजको अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार बेलायत नेपाल–भारत सीमा वार्तामा स्वतः पक्षकार बन्दैन।
तर बेलायतसँग हुन सक्छ:

* पुराना नक्सा
* सर्वेक्षण अभिलेख
* ईस्ट इन्डिया कम्पनीका कागजात
* सीमा निर्धारणसम्बन्धी पत्राचार
त्यसैले “बेलायत आउनुपर्छ” भन्नुको वास्तविक अर्थ
तपाईंहरूसँग भएको ऐतिहासिक प्रमाण सार्वजनिक गरौं
भन्ने पनि हुन सक्छ।

५. भारत र चीन दुवैलाई सन्देश
Lipulekh Pass, Kalapani र Limpiyadhura को विषयमा नेपालले बारम्बार सुगौली सन्धिको आधार लिँदै आएको छ।
बेलायतको सन्दर्भ ल्याउँदा नेपालले अप्रत्यक्ष रूपमा:

* भारतलाई “ऐतिहासिक आधार पुनः हेर
* चीनलाई “यो त्रिदेशीय सीमाको विषय पनि हो
भन्न खोजेको सन्देश हुन सक्छ।

1. नेपाल–भारत सीमा विवादलाई वार्ताबाट समाधान गरिनुपर्छ ।
* सीमा सम्बन्धी विषय भावनात्मक नाराबाजीभन्दा संवाद र कूटनीतिक प्रक्रियाबाट टुंग्याउनुपर्ने सन्देश।

2. सीमा विवादलाई एकतर्फी रूपमा नहेर्न आग्रह

3. सुगौली सन्धिको पुनर्व्याख्या आवश्यक हुन सक्छ
वर्तमान विवादको जरो १८१६ को Treaty of Sugauli र त्यसपछिका नक्सा तथा सीमा निर्धारणसँग जोडिएको तर्क।

4. ऐतिहासिक अभिलेखलाई बहसको केन्द्रमा ल्याउने
भावनात्मक राष्ट्रवादभन्दा पुराना नक्सा, सन्धि र अभिलेखलाई आधार बनाएर कुरा गर्नुपर्ने संकेत।

5. बेलायतको ऐतिहासिक भूमिकाको उल्लेख
सन्धि East India Company सँग भएको हुनाले त्यससँग सम्बन्धित अभिलेख र दस्तावेजको सन्दर्भमा U K को भूमिका उठाइएको हुन सक्छ।

6. भारतीय सार्वजनिक बहसमा विषय प्रवेश गराउने प्रयास
विषयलाई केवल नेपाली बहसमा सीमित नराखी भारतभित्र पनि चर्चा हुने वातावरण बनाउने उद्देश्य हुन सक्छ।

7. सीमा विवादलाई अन्तर्राष्ट्रिय ऐतिहासिक प्रश्नको रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास
आजको राजनीतिक विवाद" भन्दा "ऐतिहासिक सीमा निर्धारणको व्याख्या" को रूपमा मुद्दा उठाउने संकेत।

सीमा विवाद: ऐतिहासिक सन्धि र कूटनीतिक संवाद

नेपालले भारतसँगको सीमा विवादलाई ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यमा प्रस्तुत गर्दै कूटनीतिक संवादको आवश्यकता औंल्याएको छ। #नेपाल #भारत #सीमा #सन्धि

Keywords: नेपाल भारत सीमा विवाद,सीमा विवाद समाधान कूटनीति,ऐतिहासिक सन्धिहरू नेपाल,भारतको भूमि अतिक्रमण,द्विपक्षीय वार्ता सीमा मुद्दा,पार्टीको होइन राष्ट्रिय हित,सीमा सन्धि सुगौली,कूटनीतिक संवाद नेपाल भारत,पुराना नक्साहरू र सन्धि,अन्तर्राष्ट्रीय ऐतिहासिक प्रमाण